تفسیر

مـنافقان علاوه بر اين كه خودشان از جنگ احد كناره گيرى كردند به هنگام بازگشت مجاهدان زبـان به سرزنش آنها گشودند; قرآن در اين آيه به گفتار بى اساس آنها پاسخ مى دهد و مى گويد: ((آنها كه از جنگ كناره گيرى كردند و در باره برادران خود گفتند اگر از ما اطاعت كرده بودند هـيـچ گـاه كـشته نمى شدند، به آنها بگو: اگرقادر به پيش بينى حوادث آينده هستيد مرگ را از خـودتـان دور سازيد اگر راست مى گوييد)) (الذين قالوا لا خوانهم وقعدوا لو اطاعونا ما قتلوا قل فادرؤا عن انفسكم الموت ان كنتم صادقين).

(آيه 169).

آيه مورد بحث اين نكته را تذكر مى دهد كه هر مصيبتى (مانند مصيبت احد)كه پيش مى آيد علاوه بـر ايـن كـه بـدون عـلت نيست وسيله آزمايشى است براى جداشدن صفوف مجاهدان راستين از مـنـافـقـان و يا افراد سست ايمان ، لذا در قسمت اول آيه مى فرمايد: ((آنچه در روز احد آن روز كه جـمـعـيـت مـسـلمانان با بت پرستان به هم درآويختند بر شما وارد شد به فرمان خدا بود و طبق خواست و اراده او صورت گرفت)) (وما اصابكم يوم التقى الجمعان فباذن اللّه).

مـنظور از ((اذن اللّه)) (فرمان خدا) همان اراده و مشيت اوست كه به صورت قانون عليت در عالم هستى منعكس شده است.

و در پايان آيه مى فرمايد: يكى ديگر از آثار اين جنگ ، اين بود كه : ((صفوف مؤمنان و منافقان از هم مشخص شود و افراد با ايمان از سست ايمان شناخته گردند))(وليعلم المؤمنين).

(آيـه 167)ـ در ايـن آيه به اثر ديگرى اشاره كرده ، مى فرمايد: ((تا كسانى كه نفاق ورزيدند شناخته شوند)) (وليعلم الذين نافقوا).

سـپـس قرآن گفتگويى كه ميان بعضى از مسلمانان و منافقين ، قبل از جنگ ردو بدل شد به اين صـورت بـيـان مـى كند: بعضى از مسلمانان (كه طبق نقل ابن عباس ((عبداللّه بن عمر بن حزام)) بـوده اسـت) هنگامى كه ديد ((عبداللّه بن ابى سلول)) با يارانش خود را از لشكر اسلام كنار كشيده و تصميم بازگشت به مدينه دارند ((گفت : بياييد يابه خاطر خدا و در راه او پيكار كنيد و يا لااقل در بـرابـر خطرى كه وطن و خويشان شما را تهديد مى كند دفاع نماييد)) (وقيل لهم تعالوا فى سبيل اللّه او ادفعوا).

ولى آنها به يك بهانه واهى دست زدند و ((گفتند: ما اگر مى دانستيم جنگ مى شود بى گمان از شما پيروى مى كرديم)) (قالوا لو نعلم قتالا لا تبعناكم).

ايـنـهـا بـهانه اى بيش نبود، هم وقوع جنگ حتمى بود و هم مسلمانان در آغازپيروز شدند و اگر شـكـسـتى دامنگيرشان شد، بر اثر اشتباهات و خلافكاريهاى خودشان بود، خداوند مى گويد: آنها دروغ مـى گـفتند: ((آنها در آن روز به كفر نزديكتراز ايمان بودند)) (هم للكفر يومئذ اقرب منهم للا يمان).

از جمله فوق استفاده مى شود كه كفر و ايمان داراى درجاتى است كه به عقيده و طرز عمل انسان بستگى دارد.

((آنها به زبان چيزى مى گويند كه در دل ندارند)) (يقولون بافواههم ما ليس فى قلوبهم).

آنـهـا بـه خاطر لجاجت روى پيشنهاد خود، دائر به جنگ كردن در خود مدينه ،و يا ترس از ضربات دشمن و يا بى علاقگى به اسلام از شركت در ميدان جنگ خوددارى كردند.

((ولى خداوند به آنچه منافقان كتمان مى كنند آگاهتر است)) (واللّه اعلم بمايكتمون).

هـم در ايـن جـهـان پرده از چهره آنان برداشته و قيافه آنها را به مسلمانان نشان مى دهد و هم در آخرت به حساب آنها رسيدگى خواهد كرد.

(آيه 168).

جمعى از مسلمانان از نتايج دردناك جنگ ، غمگين و نگران بودند، خداونددر اين آيه سه نكته را به آنها گوشزد مى كند.

1ـ شـمـا نـبـايد از نتيجه يك جنگ نگران باشيد، بلكه همه برخوردهاى خود رابا دشمن روى هم مـحاسبه كنيد ((اگر به شما در اين ميدان ، مصيبتى رسيد در ميدان ديگر (ميدان جنگ بدر) دو برابر آن را به دشمن وارد ساختيد)) (او لما اصابتكم مصيبة قد اصبتم مثليها).

زيـرا آنها در احد هفتاد نفر از شما را شهيد كردند، در حالى كه هيچ اسيرنگرفتند ولى شما در بدر هفتادنفر ازآنهارا به قتل رسانديد وهفتاد نفر را اسير كرديد.

2ـ ((شما مى گوييد: اين مصيبت از كجا دامنگيرتان شد)) (قلتم انى هذا).

ولـى ((اى پيامبر ! به آنها بگو: اين مصيبت از وجود خود شما سرچشمه گرفته و عوامل شكست را بايد در خودتان جستجو كنيد)) (قل هو من عند انفسكم).

3ـ شـما نبايد از آينده ، نگران باشيد ((زيرا خداوند بر همه چيز قادر وتواناست)) و اگر نقاط ضعف خود را جبران كنيد، مشمول حمايت او خواهيد شد(ان اللّه على كل شى قدير).

(آيه 166).

در اين آيه ، سخن از بزرگترين نعمت الهى يعنى نعمت ((بعثت پيامبراسلام))به ميان آمده است و در حـقيقت ، پاسخى است به سؤالاتى كه در ذهن بعضى ازتازه مسلمانان ، بعد از جنگ احد خطور مى كرد، كه چرا ما اين همه گرفتار مشكلات و مصائب شويم ؟ قرآن به آنها مى گويد: ((خداوند بر مؤمنان منت گذارد (نعمت بزرگى بخشيد) هنگامى كه در ميان آنها پيامبرى برانگيخت)) (لقد من اللّه على المؤمنين اذ بعث فيهم رسولا).

سپس مى فرمايد: يكى از مزاياى اين پيامبر اين است كه : ((او از جنس خودآنها و از نوع بشر است)) (من انفسهم).

سـپـس مـى گـويـد: ايـن پيامبر سه برنامه مهم را در باره آنها اجرا مى كند نخست اين كه ((آيات پروردگار را بر آنها بخواند و (ديگر اين كه) آنان را پاك كند و كتاب وحكمت بياموزد هر چند پيش از آن در گـمراهى آشكار بودند)) (يتلوا عليهم آياته ويزكيهم ويعلمهم الكتاب والحكمة وان كانوا من قبل لفى ضلال مبين).

تعليم ، يعنى وارد ساختن حقايق دين در درون جان آنها و به دنبال آن تزكيه نفوس وتربيت ملكات اخـلاقـى و انسانى و از آنجا كه هدف اصلى و نهايى تربيت است درآيه ، قبل از تعليم ذكر شده ، در حالى كه از نظر ترتيب طبيعى ، تعليم بر تربيت مقدم است.

مردم دنيا بويژه مردم جزيرة العرب در زمان بعثت پيامبراسلام (ص) درضلالت و گمراهى روشنى بـودنـد، سـيه روزى و بدبختى ، جهل و نادانى ، و آلودگيهاى گوناگون معنوى در آن عصر، تمام نقاط جهان را فراگرفته بود، و اين وضع نابسامان بر كسى پوشيده نبود.

(آيه 165).

در آيات گذشته در جوانب مختلف جنگ احد و نتايج آن بحث شد.

اكـنـون نـوبـت مـنـافقان و مؤمنان سست ايمانى است كه به پيروى از آنها درميدان جنگ حضور نـيـافتند، آيه مورد بحث سرنوشت آنها را تشريح مى كند ومى گويد: ((آيا كسانى كه فرمان خدا را اطـاعـت كـردنـد و از خـشـنودى او پيروى نمودند، همانند كسانى هستند كه به سوى خشم خدا بـازگـشتند و جايگاه آنها جهنم و بازگشت و پايان كار آنه، زشت و ناراحت كننده است)) (افمن اتبع رضوان اللّه كمن ب بسخط من اللّه وماويه جهنم وبئس المصير).

(آيه 163)ـ در اين آيه مى فرمايد: ((هريك از آنها (منافقان و مجاهدان) براى خود درجه و موقعيتى در پيشگاه خدا دارند)) (هم درجات عنداللّه).

و در پايان آيه مى فرمايد: ((خداوند نسبت به اعمال همه آنها بيناست)) (واللّه بصير بما يعملون).

و به خوبى مى داند هركس طبق نيت و ايمان و عمل خود شايسته كدامين درجه است.

(آيه 164).

هـنـگـامـى كه بعضى از تيراندازان احد مى خواستند سنگر خود را براى جمع آورى غنيمت تخليه كـنند، امير آنان ، دستور داد از جاى خود حركت نكنيدرسول خدا شما را از غنيمت محروم نخواهد كـرد ولـى آن دنـياپرستان براى پنهان ساختن چهره واقعى خود گفتند: ما مى ترسيم پيغمبر در تقسيم غنايم ما را از نظردور دارد.

قـرآن در پـاسخ آنها مى گويد: آيا شما چنين پنداشتيد كه پيغمبر(ص) به شماخيانت خواهد كرد ((در حالى كه هيچ پيغمبرى ممكن نيست ، خيانت كند)) (وما كان لنبي ان يغل).

الـبته روشن است خيانت براى هيچ كس مجاز نيست خواه پيامبر باشد ياغيرپيامبر، ولى از آنجا كه گـفـتـگـوى عـذرتراشان جنگ ((احد)) در باره پيامبر(ص) بودآيه نيز نخست سخن از پيامبران مـى گـويـد و سـپـس اضافه مى نمايد: ((هر كس خيانت كند، روز رستاخيز آنچه را در آن خيانت كـرده ، بـه عـنـوان مـدرك جنايت بر دوش خويش حمل مى كند و يا همراه خود به صحنه محشر مى آورد)) و به اين ترتيب ، دربرابر همگان رسوا مى شود (ومن يغلل يات بما غل يوم القيمة).

((سـپـس بـه هـر كس آنچه انجام داده و به دست آورده ، داده مى شود و در باره هيچ كس ظلم و ستمى نمى شود)) (ثم توفى كل نفس ما كسبت وهم لا يظلمون).

(آيه 162).

در ايـن آيـه كـه مـكمل آيه قبل است ، نكته توكل بر خداوند بيان شده است وآن اين كه : قدرت او بـالاتـرين قدرتهاست و ((اگر خداوند شما را يارى كند هيچ كس برشما پيروز نخواهد شد، و اگر دست از يارى شما بردارد كيست كه بعد از او شما رايارى كند)) (ان ينصركم اللّه فلا غالب لكم وان يخذلكم فمن ذا الذى ينصركم من بعده).

در آيه گذشته روى سخن به پيامبر اكرم (ص) بود و به او دستور مى داد، اما دراين آيه روى سخن بـه هـمه مؤمنان است و به آنها مى گويد: همانند پيامبر، بايد برذات پاك خدا تكيه كنند، و لذا در پـايـان آيـه مـى خـوانـيـم : ((و مؤمنان تنها بر ذات خداوند، بايد توكل كنند)) (وعلى اللّه فليتوكل المؤمنون).

(آيه 161).

اين آيه نيز ناظر به حوادث احد است ، زيرا بعد از مراجعت مسلمانان ازاحد، كسانى كه از جنگ فرار كـرده بـودنـد، اطـراف پـيامبر را گرفته و ضمن اظهارندامت ، تقاضاى عفو و بخشش مى كردند خـداونـد در اين آيه ، عفو عمومى آنها راصادر كرد و پيامبر(ص) با آغوش باز، خطاكاران توبه كار را پذيرفت.

نخست اشاره به يكى از مزاياى فوق العاده اخلاقى پيامبر(ص) كرده ،مى فرمايد: ((در پرتو رحمت و لـطـف پـروردگـار، تـو با مردم مهربان شدى در حالى كه اگر خشن و تندخو و سنگدل بودى از اطراف تو پراكنده مى شدند)) (فبما رحمة من اللّه لنت لهم ولو كنت فظا غليظ القلب لا انفضوا من حولك).

سـپـس دسـتـور مى دهد كه ((از تقصير آنان بگذر، و آنها را مشمول عفو خودگردان و براى آنها طلب آمرزش كن)) (فاعف عنهم واستغفر لهم).

بعد از فرمان عفو عمومى ، براى زنده كردن شخصيت مسلمانان و تجديدحيات فكرى و روحى آنان دسـتـور مـى دهد كه باز هم ((در كارها با آنها مشورت كن وراى و نظر آنها را بخواه)) (وشاورهم فى الا مر).

سـپس قرآن در ادامه مى افزايد: ((اما هنگامى كه تصميم گرفتى (قاطع باش و)بر خدا توكل كن ، زيرا خداوند متوكلان را دوست دارد)) (فاذا عزمت فتوكل على اللّه ان اللّه يحب المتوكلين).

هـمان اندازه كه به هنگام مشورت بايد، نرمش و انعطاف به خرج داد، درموقع اتخاذ تصميم نهايى بايد قاطع بود بنابراين ، پس از برگزارى مشاوره و روشن شدن نتيجه مشورت ، بايد هرگونه ترديد و دودلـى و آرا پـراكنده را كنار زد و باقاطعيت تصميم گرفت و اين همان چيزى است كه در آيه فوق از آن تعبير به ((عزم))شده است و آن تصميم قاطع مى باشد.

ضـمـنا از اين آيه استفاده مى شود كه توكل بايد حتما بعد از مشورت و استفاده از همه امكاناتى كه انسان در اختيار دارد قرار گيرد.

(آيه 160).

حـادثـه احـد زمينه را براى سمپاشى دشمنان و منافقان آماده ساخت ، به همين دليل آيات زيادى بـراى خـنثى كردن اين سمپاشيها نازل گرديد در اين آيه نيز به منظور درهم كوبيدن فعاليتهاى تخريبى منافقان و هشدار به مسلمانان ، نخست به مؤمنان خطاب كرده ، مى گويد: ((اى كسانى كه ايـمـان آورده ايد ! شما همانند كافران نباشيد كه هنگامى كه برادرانشان (در راه خدا) به مسافرتى مـى رونـد و يا در صف مجاهدان قرار مى گيرند و كشته مى شوند مى گويند: افسوس اگر نزد ما بودندنمى مردند و كشته نمى شدند)) (ي ايها الذين آمنوا لا تكونوا كالذين كفروا وقالوالا خوانهم اذا ضربوا فى الا رض او كانوا غزى لو كانوا عندنا ما ماتوا وما قتلوا).

اگـر شـمـا مؤمنان تحت تاثير سخنان گمراه كننده آنان قرار گيريد و همان حرفهارا تكرار كنيد طبعا روحيه شما ضعيف گشته و از رفتن به ميدان جهاد و سفر در راه خدا خوددارى خواهيد كرد و آنـهـا به هدف خود نائل مى شوند، ولى شما اين گونه سخنان را نگوييد ((تا خدا اين حسرت را بر دل آنها (كافران) بگذارد)) (ليجعل اللّه ذلك حسرة فى قلوبهم).

سپس قرآن به سمپاشى آنها سه پاسخ منطقى مى دهد:.

1ـ مـرگ و حـيـات در هر حال به دست خداست (و مسافرت و يا حضور درميدان جنگ نمى تواند مـسـيـر قطعى آن را تغيير دهد) و خداوند زنده مى كند ومى ميراند و خدا به آنچه انجام مى دهيد بيناست)) (واللّه يحيى ويميت واللّه بماتعملون بصير).

(آيـه 157)ـ دوم : ((تـازه اگـر در راه خدا بميريد يا كشته شويد (و به گمان منافقان مرگى زود رس دامـن شـما را بگيرد چيزى از دست نداده ايد) زيرا آمرزش ورحمت پروردگار از تمام اموالى كـه شـمـا يـا مـنافقان با ادامه حيات براى خودجمع آورى مى كنيد بالاتر است)) (ولئن قتلتم فى سبيل اللّه او متم لمغفرة من اللّه ورحمة خير مما يجمعون).

(آيه 158)ـ سوم : از همه گذشته مرگ به معنى فنا و نابودى نيست كه اين قدر از آن وحشت داريد بـلـكـه دريچه اى است به سوى زندگانى ديگرى در سطحى بسيار وسيعتر و آميخته با ابديت ((و اگر بميريد و يا كشته شويد به سوى خدا بازمى گرديد)) (ولئن متم او قتلتم لا لى اللّه تحشرون).

(آيه 159).

ايـن آيـه كـه بـاز نـاظـر به حوادث جنگ احد است حقيقت ديگرى را بازگومى كند و آن اين كه : لـغـزشهايى كه بر اثر وسوسه هاى شيطانى به انسان دست مى دهد بر اثر گناهان پيشين در انسان فـراهم شده ، وگرنه وسوسه هاى شيطانى دردلهاى پاك كه آثار گناهان سابق در آن نيست اثرى در آن نـمى گذارد و لذا مى فرمايد:((آنهايى كه در ميدان احد فرار كردند شيطان آنان را به سبب پـاره اى از اعـمالشان به لغزش انداخت ، اما خدا آنها را بخشيد، خداوند آمرزنده و حليم است)) (ان الـذين تولوا منكم يوم التقى الجمعان انما استزلهم الشيطان ببعض ما كسبوا ولقد عفا اللّه عنهم ان اللّه غفور حليم).

(آيه 156).